Nawigacja

Wynalazek a wzór użytkowy - jak je odróżnić?

 

Czym jest wynalazek, tego ustawa Prawo własności przemysłowej nie mówi. Technika rozwija się zbyt szybko i w zbyt nieprzewidywalnych kierunkach, żeby warto było formułować definicję wynalazku. Wystarczy, że ustawa określa warunki udzielania ochrony patentowej: wynalazek musi należeć do jakiejś dziedziny techniki, musi być nowy, mieć poziom wynalazczy (tzn. być nieoczywistym dla znawcy), nadawać się do przemysłowego stosowania i zostać ujawniony na tyle, żeby było możliwe odtworzenie wynalazku.
Cechy wynalazku
Wynalazek może być przedmiotem, urządzeniem, układem, substancją, sposobem postępowania (czyli sekwencją czynności), zastosowaniem jakiegoś wytworu. Musi być opisany cechami technicznymi, czyli cechami zrozumiałymi i jednoznacznymi dla znawcy z danej dziedziny techniki. Jego tytuł musi jednoznacznie identyfikować przynależność wynalazku do danej dziedziny techniki, dlatego nie powinien być nazywany ogólnikowo, np. wynalazek, ulepszenie, konstrukcja, architektura, postać, kształt, powierzchnia itd. Wynalazek będący wytworem powinien być określony cechami konstrukcyjnymi, materiałowymi, składem itp., a wynalazek w kategorii sposobu - sekwencją czynności prowadzących do oczekiwanego rezultatu.
Cechy wzoru użytkowego
W odróżnieniu od wynalazku, wzór użytkowy ustawa definiuje precyzyjnie: jest to nowe i użyteczne rozwiązanie o charakterze technicznym, dotyczące kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci. Wzór użytkowy może więc być tylko przedmiotem i to zachowującym trwale swoją postać - nie spełniają tego wymogu wszelkie pasty, napoje, kremy, związki chemiczne, sposoby czy zastosowania. Cechy techniczne wzoru użytkowego mogą być wyłącznie cechami konstrukcyjnymi. Wzoru użytkowego nie można określać za pomocą cech funkcjonalnych.
Charakter techniczny
Podobieństwo wzoru użytkowego do wynalazku polega na tym, że zarówno jedno jak i drugie są rozwiązaniami jakiegoś problemu technicznego. Spinacz rozwiązuje problem tymczasowego złączenia ze sobą luźnych kartek. Jeżeli w świetle dotychczasowego stanu techniki spinacz jest nowy i dla znawcy z dziedziny techniki biurowej jest nieoczywisty, to może być chroniony i patentem na wynalazek, i prawem ochronnym na wzór użytkowy. Jeżeli natomiast jest nowy, ale znawca postawiony przed problemem tymczasowego łączenia kartek doszedłby na podstawie stanu techniki i swojej ogólnej wiedzy do takiego samego rozwiązania, czyli jeżeli pomysł na spinacz jest oczywisty, to taki spinacz mógłby być chroniony tylko jako wzór użytkowy. Wytwory, które nie rozwiązują żadnego problemu technicznego, nie mogą być chronione ani patentem na wynalazek, ani prawem ochronnym na wzór użytkowy. Piłeczka pingpongowa zamknięta w butelce nie jest wytworem przyczyniającym się do rozwoju techniki, ponieważ nie stanowi rozwiązania żadnego problemu technicznego. Na taki wytwór nie można uzyskać patentu lub prawa ochronnego na wór użytkowy.
Przemysłowa stosowalność a użyteczność
Jednym z warunków uzyskania patentu na wynalazek jest to, żeby nadawał się do przemysłowego stosowania, czyli do uzyskiwania wytworu lub stosowania sposobu w jakiejkolwiek działalności przemysłowej. Wynalazki są więc ściśle powiązane z działalnością przemysłową, wytwórczą. Nie jest możliwe uzyskanie patentu na domniemane perpetuum mobile, ponieważ nie może być zastosowane w przemyśle, np. do ciągłego wytwarzania energii „z niczego”. Inaczej niż wynalazki, wzory użytkowe powinny być użyteczne, czyli umożliwiać osiągnięcie wyznaczonego celu o znaczeniu praktycznym przy wytwarzaniu lub korzystaniu z wyrobów. Wzory użytkowe oprócz zorientowania na produkcję wyrobów, uwzględniają także korzystanie z nich. Na domniemane perpetuum mobile nie można udzielić prawa ochronnego na wzór użytkowy, ponieważ nie osiągnie się żadnego celu o znaczeniu praktycznym przy korzystaniu z tego urządzenia, na przykład nie wyprodukuje się energii z niczego. Wymóg umożliwienia przez wzór użytkowy osiągnięcia praktycznego celu przy wytwarzaniu wyrobów jest podobny, ale szerszy niż samo uzyskiwanie wytworu według wynalazku. Praktycznym celem przy wytwarzaniu wyrobu może być na przykład zwiększenie komfortu pracy, bezpieczeństwa, poziomu zadowolenia pracownika.
Ochrona prawna
Patent na wynalazek trwa 20 lat od daty zgłoszenia do Urzędu Patentowego, a prawo ochronne na wzór użytkowy - 10 lat. Oczywiście obydwa rodzaje praw wyłącznych obowiązują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, czyli w granicach administracyjnych państwa. Mimo, że różnie się nazywają, dają w Polsce taki sam rodzaj ochrony prawnej, czyli prawo do zakazania nieuczciwego procederu przez osobę naruszającą prawo wyłączne i dochodzenia od niej zwrotu uzyskanych pożytków oraz odszkodowania, możliwość udzielania licencji albo przeniesienia prawa na inną osobę itp.
Konwersja na wzór użytkowy
W przypadku, gdy proponowane rozwiązanie spełnia omówioną wyżej definicję wzoru użytkowego (m.in. ma ściśle określony kształt lub inne cechy dotyczące budowy, czyli na przykład nie jest pastą, związkiem chemicznym, kompozycją farmaceutyczną, sposobem postępowania lub zastosowaniem), zgłaszający może w każdej chwili złożyć wniosek o udzielenie prawa ochronnego na wzór użytkowy, zastępujący wcześniejszy wniosek o udzielenie patentu na wynalazek. Korzysta się z tej możliwości głównie wtedy, gdy w toku badania wynalazku ekspert Urzędu Patentowego stwierdzi, że rozwiązanie nie ma poziomu wynalazczego. Od wzoru użytkowego nie wymaga się, żeby miał poziom wynalazczy, dlatego taka konwersja jest możliwa. Oczywiście wzór użytkowy musi być nowy, zatem rozwiązanie, które nie jest nowe, nie może być chronione ani patentem na wynalazek, ani prawem ochronnym na wzór użytkowy. W przypadku, gdy ekspert zarzuci wynalazkowi brak nowości, dokonywanie konwersji wynalazku na wzór użytkowy nie jest uzasadnione. Konwersja w drugą stronę, to znaczy ze wzoru użytkowego na wynalazek, nie jest możliwa.
Wzór użytkowy czy przemysłowy?
Podobieństwo nazw powoduje, że bardzo często wzór użytkowy jest mylony ze wzorem przemysłowym. A to są zupełnie niezwiązane ze sobą rodzaje własności przemysłowej! O ile wzór użytkowy jest użytecznym rozwiązaniem pewnego problemu technicznego, to od wzoru przemysłowego nie wymaga się ani użyteczności, ani technicznego charakteru. Wzór przemysłowy dotyczy tylko wyglądu jakiegoś wytworu. Nie jest ważne czy wzór przemysłowy może do czegokolwiek służyć. Ważne, żeby mógł być wytwarzany przemysłowo, czyli żeby jego cechy wizualne były powtarzalne. Na urządzenie będące domniemanym perpetuum mobile nie można uzyskać ani patentu na wynalazek, ani prawa ochronnego na wzór użytkowy, ale jeżeli kształt wszystkich elementów jest dobrze opisany, czyli określony jest wygląd tej maszyny, to można uzyskać prawo z rejestracji wzoru przemysłowego. Takie urządzenie nie będzie działało bez zewnętrznego źródła energii, ale można je postawić w oknie sklepu, żeby przyciągało wzrok zaciekawionych przechodniów. Inny przykład: kubek bez dna ani nie rozwiązuje żadnego problemu technicznego, ani nie jest użyteczny - poza przydatnością do zrobienia komuś mokrego psikusa (ale to nie wystarcza do otrzymania prawa ochronnego na wzór użytkowy, bo przecież Prawo własności użytkowej wymaga, żeby wzór użytkowy miał praktyczne znaczenie przy korzystaniu z niego). Jednak taki kubek bez dna można produkować na skalę przemysłową i sprzedawać jako gadżet reklamowy, pamiątkę z wakacji itp. Ażeby uchronić się przed kopiowaniem pomysłu kubka bez dna przez konkurentów, można uzyskać prawo wyłączne z rejestracji wzoru przemysłowego.