Nawigacja

Własność intelektualna w świetle ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych

 

W obliczu globalizacji i nieustannie rosnącej konkurencyjności firm na rynku, siłę napędową współczesnego przedsiębiorstwa powinna stanowić prowadzona przez nie działalność innowacyjna. Inwestowanie w nowe lub znacząco udoskonalone technologie, produkty bądź usługi, stanowiące własność intelektualną firmy, pozwoli jej wzmocnić swoją pozycję na rynku, pozyskać nowych klientów, a tym samym wypracować przewagę konkurencyjną. Jednak aby przedsiębiorcy jeszcze chętniej podchodzili do kwestii innowacyjności, niezbędne jest posiadanie podstawowej wiedzy na temat własności intelektualnej i metod jej skutecznej ochrony. Niniejszy artykuł ma na celu zapoznanie czytelnika z podstawowymi zagadnieniami związanymi z własnością intelektualną, wynikającą z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Czym jest własność intelektualna?
Zgodnie z polskim prawodawstwem, przez własność intelektualną rozumie się wszystko to, co powstało w drodze intelektualnego procesu i zostało ujęte w postaci materialnej (zapis, rysunek, szkic, przedmiot, plan, projekt, książka itp.). Własność intelektualna jest to więc zbiór praw będący wynikiem rozmaitej aktywności człowieka, zwłaszcza w dziedzinie literackiej, artystycznej, naukowej i przemysłowej, które to obszary podlegają ochronie w ramach następujących aktów prawnych:
  • w zakresie prawa własności artystycznej, naukowej i literackiej – Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 1994 r., Nr 24, poz. 83 z późn. zm.) 
  • w zakresie prawa własności przemysłowej – Ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej (tekst jednolity - Dz. U. z 2003 r., Nr 119, poz. 117 z późn. zm.) 
  • ustawa o ochronie baz danych z 27.07.2001 r.  
  • ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 16.04.1996 r. 

Kto podlega ochronie?

W świetle ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (PAPP), prawo autorskie przysługuje twórcy, którym może być wyłącznie osoba fizyczna, niezależnie od tego, czy ta osoba posiada pełną, czy też ograniczoną zdolność do czynności prawnych albo nawet jest jej pozbawiona. Dopóki twórca nie ujawnił swojego nazwiska, w wykonywaniu prawa autorskiego zastępuje go producent lub wydawca, a w razie ich braku – właściwa organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Celem ochrony jest zapewnienie uprawnionej osobie wyłączności na osiąganie korzyści materialnych z przedmiotu ochrony, czyli własności intelektualnej (np. innowacyjnej technologii, nowatorskiego oprogramowania itd.). Z drugiej strony ma ona zagwarantować jej twórcy prawa do zidentyfikowania go jako autora.

Co podlega ochronie?
Według art.1 Ustawy PAPP, przedmiotem prawa autorskiego jest utwór, czyli każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili ustalenia, chociażby miał postać nieukończoną. Utwór (dzieło) jest dobrem niematerialnym, które wyrażone jest w postaci materialnej, czyli na jakimś nośniku (papier, zapis cyfrowy itp.). Przedmiotem prawa autorskiego są w szczególności utwory:
  • wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe),
  • plastyczne,
  • fotograficzne,
  • lutnicze,
  • wzornictwa przemysłowego,
  • architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne,
  • muzyczne i słowno-muzyczne,
  • sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne, i pantomimiczne,
  • audiowizualne.
Inną kategorią przedmiotu prawa autorskiego stanowią bazy danych, które uregulowane prawnie zostały w odrębnej Ustawie o ochronie baz danych (UOBD). Zgodnie z nią, bazą danych jest zbiór danych lub jakichkolwiek innych materiałów i elementów zgromadzonych według określonej systematyki lub metody, indywidualnie dostępnych w jakikolwiek sposób, w tym środkami elektronicznymi, wymagający istotnego, co do jakości lub ilości, nakładu inwestycyjnego w celu sporządzenia, weryfikacji lub prezentacji jego zawartości. Producentem baz danych jest osoba fizyczna, prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, która ponosi ryzyko nakładu inwestycyjnego przy tworzeniu baz danych. Ustawa przyznaje producentowi prawo (wyłączne i zbywalne) pobierania danych i wtórnego ich wykorzystania w całości lub w istotnej części, co do jakości lub ilości. 
Na przykładzie baz danych warto zwrócić uwagę na jedną z zasad obowiązujących w prawie własności intelektualnej. Zgodnie z zasadą ‘numerus clausus’, chronione jest tylko to, co jest wyraźnie wymienione w ustawach - np. utwory, wynalazki, znaki towarowe, topografia układów scalonych itd. Jeśli jakiś przedmiot nie ma „swojej ustawy", nie ma wyspecjalizowanej ochrony. Taka sytuacja miała miejsce właśnie w przypadku baz danych, które nie spełniały cech utworów określonych w PAPP i doczekały się ochrony dopiero w 2001 roku wraz z uchwaleniem ustawy  o ochronie baz danych. 
Należy podkreślić, że ochronie podlega wyłącznie sposób wyrażenia, nie zaś treść. Nie podlegają zatem ochronie zamieszczone w dziełach teorie i fakty naukowe, procedury postępowania, metody, zasady działania, pomysły, idee czy koncepcje matematyczne. Nie są objęte prawem autorskim także akty normatywne, urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole, opublikowane opisy patentowe lub ochronne jak również proste informacje prasowe.  
Rodzaje praw autorskich
Ustawa PAPP wyróżnia dwa rodzaje praw autorskich, którym podlegają przedmioty własności intelektualnej. Wyróżnia się autorskie prawa osobiste i autorskie prawa majątkowe. Pierwsze to rodzaj szczególnej więzi, która ma charakter niezbywalny i nie podlegający zrzeczeniu się. Łączy ona twórcę z jego utworem, co przejawia się jego prawem do:
  • autorstwa utworu,
  • oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo,
  • nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania,
  • decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności,
  • nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.
Węższy zakres ochrony praw osobistych występuję w przypadku programów komputerowych, stanowiących specyficzny typ utworu, a które jak dotąd nie zostały objęte ochroną na mocy odrębnej ustawy, a jedynie zostały wyodrębnione w osobnym rozdziale Ustawy, w świetle której autorom programów komputerowych przysługują wyłącznie prawa autorstwa utworu oraz oznaczenia go swoim nazwiskiem, pseudonimem albo udostępnienia go anonimowo (Rozdział 7 PAPP).  Autorskie prawa osobiste podlegają ochronie bezterminowo. 
Z kolei majątkowe prawa autorskie uprawniają twórcę do rozporządzania swoim utworem oraz do korzystania z niego, w tym w celach zarobkowych. Stanowi o tym art. 17 PAPP, który mówi, że twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. O ile autorskie prawa osobiste są niezbywalne, to majątkowe prawa autorskie można przenieść na inne osoby w drodze dziedziczenia lub na podstawie umowy: o przeniesienie autorskich praw majątkowych (cesja praw) oraz o korzystanie z utworu (licencja). 
Naruszenie praw
Za naruszenie praw autorskich przewiduje się dwa rodzaje odpowiedzialności prawnej. Pierwszą z nich jest odpowiedzialność cywilna. Osoba posiadająca prawa do opublikowanego bez jej zgody utworu może domagać się dwukrotności, a w przypadku zawinionego naruszenia trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu. Poza tym sąd może nakazać też zapłatę dodatkowej kwoty na Fundusz Promocji Twórczości. Drugą odpowiedzialnością prawną jest odpowiedzialność karna. W przypadku bezprawnego wykorzystywania cudzych materiałów grozi nam grzywna i kara pozbawienie wolności do 2 lat. Jeśli dodatkowo czerpie się zyski z powielanych materiałów i uczyniło się z nich źródło dochodu, grozi nam kara do 5 lat pozbawienia wolności.