Nawigacja

Utwór naukowy przedmiotem transferu technologii?

 

Czym jest utwór naukowy? Komu przysługuje pierwszeństwo do jego opublikowania – pracownikowi naukowemu czy uczelni? Czy student potrzebuje zgody uczelni na opublikowanie swojej pracy dyplomowej? Czy rację miał Wilson Mizner, stawiając tezę: "If you steal from one author it's plagiarism; if you steal from many it's research"? W obliczu tak stawianych wątpliwości, warto przeanalizować Ustawę z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (PAPP).
Utwór naukowy pracowniczy a prawa twórcy
W świetle ustawy, utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiekolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażania. Co do zasady, prawo autorskie do utworu przysługuje twórcy dzieła, natomiast w przypadku prac utworów zbiorowych, przysługuje ono wszystkim współautorom, którzy mogą dysponować swoją częścią dzieła, czyli wykonywać prawo autorskie do swojej części dzieła bez uszczerbku dla praw pozostałych autorów. Jednak czy takim samym prawom podlega utwór naukowy? 
Czym jest utwór naukowy, tego przepisy prawa autorskiego nie definiują, ale zauważyć należy, że taka kategoria jest wymieniana wśród utworów wyrażonych słowem (art. 1 ust. 2 pkt. 1). W doktrynie prawa można natomiast spotkać się z definicją, zgodnie z którą za utwory naukowe uznaje się takie, które „stanowią rezultat naukowego procesu poznawczego, i które są jednocześnie, w swej podstawowej funkcji komunikacyjnej zorientowane na przedstawienie obiektywnie istniejącej rzeczywistości”. 
W przypadku, gdy tak zdefiniowany utwór naukowy powstaje w ramach wykonywanych obowiązków pracowniczych, a więc w godzinach pracy, na zlecenie przełożonego, przy wykorzystaniu dostępnych materiałów dydaktycznych, sprzętu i środków finansowych pracodawcy, mamy do czynienia z pojęciem utworu naukowego pracowniczego. Taki utwór naukowy działa na takich samych prawach, jak każdy inny utwór, wykonany w ramach obowiązku służbowego, a więc autorskie prawa majątkowe do utworu nabywa, w granicach wynikających z umowy o pracę i zgody obu stron, pracodawca, który odbierze dzieło (chyba że ustawa lub zawarta umowa o pracę stanowią inaczej). W przypadku instytucji naukowej, przysługuje jej więc pierwszeństwo opublikowania utworu naukowego pracownika (art.14). Prawo pierwszeństwa opublikowania wygasa, jeżeli w ciągu 6 miesięcy od dostarczenia utworu nie zawarto z twórcą umowy o wydanie utworu albo jeżeli w okresie 2 lat od daty jego przyjęcia utwór nie został opublikowany (art.12). Co więcej, instytucja naukowa może, bez odrębnego wynagrodzenia, korzystać z materiału naukowego zawartego w takim utworze oraz udostępniać ten utwór osobom trzecim, jeżeli to wynika z uzgodnionego przeznaczenia utworu lub zostało postanowione w umowie. 
Prawa studenta do pracy dyplomowej
Szczególny przypadek utworów naukowych stanowią dzieła stworzone przez studentów w ramach obowiązkowego programu nauki, w szczególności prace dyplomowe. Według najbardziej skrajnych opinii, prace licencjackie lub magisterskie nie spełniają przesłanek utworu, nie podlegają przepisom prawa autorskiego, a tym samym uczelnie mogą nimi dowolnie dysponować. 
Zdecydowana większość uważa jednak, że prace dyplomowe spełniają wymagania ustawy, tzn. są przejawem indywidualnej działalności mającej charakter twórczy, stanowią więc dzieła w rozumieniu ustawy i jako takie ich autorom przysługują określone prawa. Jako że studenci nie są pracownikami naukowymi, nie mają do nich zastosowania artykuły 12 i 14 ustawy. Z drugiej strony, nie ulega wątpliwości, że przy realizacji swoich prac studenci korzystają z pomocy jednostki naukowej i jej pracownika (promotora pracy), której z tego powodu winny przysługiwać jakieś prawa do tych utworów, stąd też opinie środowiska naukowego w kwestii prawa do publikacji prac dyplomowych bywają podzielone. 
Kwestie te jednoznacznie zostały uregulowane w ustawie PAPP. Właścicielem praw autorskich jest student, uczelnia posiada jednak prawo do pierwszeństwa publikacji pracy studenta w okresie 6 miesięcy od obrony pracy (art.15a). Po tym okresie student ma prawo samodzielnie opublikować pracę. Warto wiedzieć, iż student może dochodzić (przed władzami uczelni, sądem) swoich praw autorskich, jeżeli wykryje, iż inna osoba przypisała sobie autorstwo jego pracy (w całości bądź w części). 
Trochę inaczej sytuacja wygląda w przypadku pracy dyplomowej będącej częścią utworu zbiorowego. W takim wypadku, prawa autorskie nadal przysługują jej twórcom, czyli studentom, jednakże prawa autorskie do całości utworu (np. książki składającej się z prac poszczególnych współtwórców), przysługują uczelni (art.11) i studenci nie mogą podjąć samodzielnie decyzji o jej publikacji. 
Ignorantia iuris nocet
Studenci bardzo często nie znają swoich praw, stąd też większość z nich jest przekonanych, że skoro praca powstaje pod okiem promotora i z wykorzystaniem materiałów dydaktycznych uczelni, to nie mają do swoich dzieł żadnych praw. Tymczasem zadaniem promotora jest udzielenie wsparcia merytorycznego w zakresie wyboru tematyki i metodologii oraz nadzorowanie postępu prac, ale twórcą jest student, któremu przysługują prawa autorskie do utworu. Promotor może rościć prawa do współautorstwa tylko wówczas, gdyby nakład jego pracy twórczej był znaczny i przesądzałby o kształcie pracy magisterskiej, co jednak nie powinno się zdarzać, ponieważ praca dyplomowa z założenia powinna być dziełem samodzielnym studenta lub grupy studentów. Uczelnia ma jednak prawo przejąć od autora pracy dyplomowej prawa majątkowe do utworu, ale wymaga to posiadania przez uczelnię regulaminu studiów magisterskich i doktoranckich regulujących przejście autorskich praw majątkowych na uczelnię bądź też podpisania umowy przeniesienia autorskich praw majątkowych z autorem. Jeżeli nie ma takich dokumentów, autorskie prawa majątkowe do pracy dyplomowej pozostają przy jej autorze.
Plagiat
W sytuacji, gdy osoba trzecia, wykorzysta fragment bądź całość cudzego utworu naukowego lub pracy dyplomowej i podpisze się swoim nazwiskiem, mamy do czynienia z kradzieżą własności intelektualnej, zwanej plagiatem. Wyróżnia się jego trzy rodzaje:
  • Plagiat jawny – świadome przypisanie sobie całości lub części utworu chronionego prawem autorskim 
  • Plagiat ukryty - powtórzenie w mniej lub bardziej zmienionej formie istoty cudzego utworu, odwzorowanie danego utworu przy użyciu synonimów, oddających dokładnie to samo znaczenie jak również konstrukcję myślową.
  • Autoplagiat - powtórzenie wcześniejszych utworów lub ich części tego samego twórcy w nowym dziele. 
W przypadku takiego naruszenia praw autorskich, autor splagiatowanego utworu może złożyć pozew do sądu. Skierowanie sprawy z zakresu praw autorskich na drogę sądową wiąże się z potrzebą udowodnienia, że doszło do ich naruszenia a ciężar tego dowodu spoczywa na osobie, którą dotykają skutki naruszenia. 
W świetle zasygnalizowanych powyżej przykładowych problemów i wątpliwości związanych z zarządzaniem własnością intelektualną przez jednostki naukowe, w 2011 roku znowelizowana została ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym, zgodnie z którą od 1 października 2011 roku wszystkie uczelnie wyższe, zarówno publiczne jak i niepubliczne, zobowiązane są do opracowania i wprowadzania regulaminów ochrony własności intelektualnej, w których znajdą się precyzyjne zapisy określające prawa i obowiązki uczelni, pracowników oraz studentów i doktorantów, jak również zasady wynagradzania twórców.