Nawigacja

Regulaminy ochrony własności intelektualnej w jednostkach naukowych

 

Własność intelektualna stanowi jeden z kluczowych zasobów organizacji, który, gdy jest odpowiednio zarządzany, może przekładać się na osiągnięcie i utrzymanie przewagi konkurencyjnej, stymulując jej ciągły rozwój.
Zarządzanie własnością intelektualną w jednostkach naukowych to proces obejmujący swym zakresem wspieranie kreatywności pracowników naukowych, identyfikację wiedzy wymagającej ochrony, podejmowanie i ewaluację działań ochrony prawnej oraz wykorzystanie chronionej wiedzy w celu maksymalizacji celów strategicznych organizacji. 
Dokumentem regulującym kwestię ochrony własności intelektualnej w organizacji jest regulamin; w przypadku jednostki naukowej nazywany najczęściej regulaminem ochrony własności intelektualnej.
Regulamin jest aktem prawnym o charakterze wykonawczym w stosunku do powszechnie obowiązujących przepisów, w zakresie których musi się mieścić, w szczególności do ustawy – Prawo własności przemysłowej. Regulamin pełni następujące funkcje:
  • rozwijającą – uzupełnia regulacje ustawowe w zakresie, w jakim takie uzupełnienie jest dopuszczalne,
  • adaptującą – dostosowuje ogólne rozwiązania ustawowe do wymagań i specyficznych warunków poszczególnych organizacji,
  • selekcyjną – wybiera konkretne rozwiązania spośród wariantowo sformułowanych rozwiązań ustawowych. [A. Szewc, Racjonalizacja w zakładzie pracy - Poradnik dla racjonalizatorów i przedsiębiorców, PARP, 2007]
Zgodnie ze znowelizowaną w 2011 roku ustawą Prawo o szkolnictwie wyższym, od 1 października 2011 roku wszystkie uczelnie wyższe, zarówno publiczne jak i niepubliczne, zobowiązane są do opracowania i wprowadzenia regulaminów ochrony własności intelektualnej oraz przyjęcia zasad komercjalizacji wyników badań naukowych.
Według art. 86c ustawy, regulamin zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej, a także zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych, powinien określać:
  • prawa i obowiązki uczelni, pracowników oraz studentów i doktorantów w zakresie ochrony i korzystania z praw autorskich i praw pokrewnych oraz praw własności przemysłowej,
  • zasady wynagradzania twórców,
  • zasady i procedury komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych,
  • zasady korzystania z majątku uczelni wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych.
„Część ośrodków ma już wewnętrzne regulacje zarządzania własnością intelektualną, w szczególności dotyczące zasad korzystania z wyników czy zasad wynagradzania twórców. Nawet bez szczególnego nakazu ustawowego wewnętrzne ujednolicenie zasad odnoszących się do praw własności intelektualnej, do wyników prac prowadzonych w danym ośrodku jest konieczne, aby zabezpieczyć prawa uczelni i interesy twórców. W przypadku sporu dotyczącego praw własności intelektualnej wewnętrzny regulamin stawia uczelnię w korzystniejszej pozycji dowodowej.” [M. Darowska,  Jak zarządzać prawami własności intelektualnej, Rzeczpospolita, 02.03.2012]
W istniejących uczelnianych regulaminach ochrony własności intelektualnej najczęściej znaleźć można następujące sekcje:
  • słownik pojęć, w którym zdefiniowane są najważniejsze terminy stosowane w regulaminach,
  • zakres podmiotowy regulaminu, określający grupy podmiotów, których dotyczy regulamin,
  • zakres przedmiotowy regulaminu, definiujący dobra intelektualne podległe regulaminowi,
  • prawa o obowiązki jednostki naukowej,
  • prawa i obowiązki twórców dóbr intelektualnych,
  • postanowienia szczegółowe dotyczące różnych rodzajów dóbr intelektualnych,
  • procedury zgłaszania stworzonych dóbr własności intelektualnej oraz reguły postępowania,
  • zasady komercjalizacji i podział zysków,
  • postanowienia końcowe.
Według badań empirycznych przeprowadzonych w marcu 2009 r., zrealizowanych na próbie 252 pracowników naukowych z 44 wylosowanych uczelni z całej Polski, „zdecydowana większość badanych (77%) pozytywnie ocenia uregulowania swoich uczelni w tej dziedzinie. Jedynie 5% pracowników zdecydowanie nie zgadza się z tą opinią, a dalsze 10% nie ma zdania w tym zakresie. Nieco lepsze oceny uzyskały uczelnie o wyższym potencjale rozwojowym (80% pozytywnych opinii) w porównaniu do uczelni o słabszym potencjale (73%). W tym ostatnim przypadku 8% pracowników ma negatywną opinię o uregulowaniach uczelni w zakresie zarządzania wynikami badań i własnością intelektualną, a dalsze 9% nie ma zdania w tym zakresie. Wydaje się, że im wyższa pozycja uczelni pod względem potencjału rozwojowego, tym lepsze organizacyjne przygotowanie uczelni do podejmowania i komercjalizacji wyników badań.” [G. Banerski, A. Gryzik, K.B. Matusiak, M. Mażewska, E. Stawasz, Przedsiębiorczość akademicka - Raport z badania, PARP, 2009].
Z kolei według publikacji [Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości w Polsce – Raport 2012, red. A. Bąkowski, M. Mażewska, PARP, 2012], zgodnie z badaniami przeprowadzonymi przez autorów na grupie 38 centrów transferów technologii (CTT), stanowiących 55,1% wszystkich CTT działających w Polsce, regulaminy ustanawiające zasady zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej wdrożone zostały przez 50% badanych CTT. Gorzej wygląda sytuacja jeśli chodzi o zasady dotyczące komercjalizacji wyników badań i prac rozwojowych w szkołach wyższych. Jedynie dwa CTT wdrożyły regulaminy ochrony, korzystania oraz komercjalizacji własności intelektualnej. Istnienie innego rodzaju regulacji w tym zakresie zadeklarowało około 30% CTT.
Pomimo znacznej poprawy sytuacji, związanej z regulacją kwestii ochrony praw własności intelektualnej w jednostkach naukowych w ostatnich latach, nadal wiele problemów pozostaje nierozwiązanych. „Ochrona własności intelektualnej w instytucjach naukowych, w większości przypadków, nie ma na celu generowania korzyści z przyszłej komercjalizacji. Instytucje naukowe nie prowadzą aktywnej polityki w zakresie IP, również ze względu na brak przygotowania do zarządzania IP w instytucji oraz na wiążące się z tym koszty. Kolejnym problemem z tym związanym, jest brak regulacji podziału korzyści związanych z komercjalizacją IP. W konsekwencji obecna sytuacja nie motywuje do ponoszenia przez pracowników naukowych dodatkowego wysiłku związanego z przygotowaniem zgłoszenia ochrony IP.” [red. K. B. Matusiak, J. Guliński, System transferu technologii i komercjalizacji wiedzy w Polsce – Siły motoryczne i bariery, PARP, 2010].
W związku z powyższym, niezbędne wydaje się być wypracowanie dobrych praktyk w zakresie sporządzania i wdrażania regulaminów ochrony własności intelektualnej przez jednostki naukowe, tak aby nie ograniczały się one wyłącznie do kwestii ochrony dobór intelektualnych i zastrzegania sobie przez uczelnię praw do ewentualnych korzyści z nimi związanych, ale aby szeroko rozpowszechnione wśród pracowników naukowych stanowiły czynnik pobudzający ich kreatywność, i innowacyjność, zwiększając jednocześnie zdolność jednostki naukowej do komercjalizacji wyników badań. Wypracowanie dobrych praktyk wymaga horyzontalnej współpracy i wymiany doświadczeń pomiędzy ośrodkami naukowymi i CTT.