Nawigacja

Projekty racjonalizatorskie w przedsiębiorstwach - ich istota i znaczenie

 

W Polsce pojęcie projektu racjonalizatorskiego znane jest od dawna, jedyne co na przestrzeni lat się zmieniało, to podejście do unormowania i nadaniu temu zagadnieniu pewnych priorytetów. Genezy pojęcia można doszukiwać się w wielu aktach prawnych, w tym nawet w konstytucji z 1952 roku, w której pojawił się zapis, iż Polska Rzeczpospolita Ludowa szczególną opieką otacza inteligencję twórczą – pracowników nauki, oświaty literatury i sztuki oraz pionierów postępu technicznego, racjonalizatorów i wynalazców (art. 65). Aktualnie zapisy dotyczące projektów racjonalizatorskich można znaleźć w ustawie Prawo własności przemysłowej z 30 czerwca 2000 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 z późn. zm.), gdzie obok unormowania zasad ochrony i zgłaszania wynalazków, wzorów użytkowych, znaków towarowych, wzorów przemysłowych, topografii układów scalonych jak i oznaczeń geograficznych, w art. 7 znalazł się zapis mówiący, iż każdy Przedsiębiorca może uznać za projekt racjonalizatorski, w rozumieniu ustawy, każde rozwiązanie nadające się do wykorzystania, niebędące wynalazkiem podlegającym opatentowaniu, wzorem użytkowym, wzorem przemysłowym lub topografią układu scalonego. 
Podobnie jak w przypadku wynalazku, ustawa Prawo własności przemysłowej (PWP) nie definiuje, czym jest projekt racjonalizatorski, wskazując jedynie czym on nie jest. W takim razie gdzie można znaleźć zapisy precyzujące pojęcie projektu racjonalizatorskiego, jeśli nie ma ich dokładnie wskazanych w ustawie? Najlepiej odnieść się do definicji projektu zawartej w regulaminie racjonalizacji lub podobnym dokumencie, który powinien być wdrożony w danym przedsiębiorstwie. W dokumencie tym najczęściej znajdują się zapisy precyzujące istotę projektu racjonalizatorskiego oraz kwestie związane z jego zgłaszaniem oraz nagradzaniem twórców, co zostało unormowane w ustawie PWP (art. 7, ust 1 i 3) Przedsiębiorcy mogą przewidzieć przyjmowanie projektów racjonalizatorskich na warunkach określonych w ustalanym przez siebie regulaminie racjonalizacji, w którym to przedsiębiorca określa co najmniej, jakie rozwiązania i przez kogo dokonane uznaje się w przedsiębiorstwie za projekty racjonalizatorskie, a także sposób załatwiania zgłoszonych projektów i zasady wynagradzania twórców tych projektów. 
Reasumując, projektem racjonalizatorskim możemy nazwać każdy pomysł lub rozwiązanie, niekoniecznie mające charakter techniczny, niezależnie od tego czego ono dotyczy. W praktyce wygląda to najczęściej tak, że o tym, co będzie zakwalifikowane jako projekt racjonalizatorski, decyduje przedsiębiorca lub specjalnie w tym celu powołana komisja. Warto przy okazji zwrócić uwagę, iż projekty racjonalizatorskie, jak się powszechnie przyjęło, nie muszą odnosić się tylko do technicznych rozwiązań, które najczęściej kojarzone są z przemysłem. Nabiera to znaczenia w szczególności, gdy spojrzy się na udział w PKB poszczególnych sektorów, gdzie w 2011 roku aż 63% stanowiły usługi, następnie przemysł z 33% oraz na samym końcu rolnictwo, osiągając poziom ponad 3%. Tak wysoki udział usług w PKB mógłby sugerować, że znaczenie projektów racjonalizatorskich oraz świadomość ich wdrażania będą sukcesywnie maleć. Tymczasem projekty racjonalizatorskie tak samo skutecznie jak w przypadku przemysłu mogą być wdrażane w usługach. Wówczas projekt racjonalizatorski może odnosić się m.in. do organizacji pracy czy modernizowania pewnych standardów, np. odnoszących się do systemu obsługi klienta czy innych aspektów. 
Omawiając projekty racjonalizatorskie, nie można zapominać o tym jak ważną rolę, oprócz procedur, stanowi sam twórca projektu racjonalizatorskiego. Twórca jest w całym tym procesie tak istotny, ponieważ to on podczas swojej codziennej pracy widzi wady i zalety rozwiązań, na których pracuje. To dzięki jego zaangażowaniu i pomysłowości możliwe jest wdrożenie rozwiązania, które przyczyni się do efektywniejszego wykorzystania zasobów, którymi się dysponuje. Dlatego tworząc zasady wdrażania projektów racjonalizatorskich, warto pamiętać o właściwym wynagradzaniu i motywowaniu pracowników, by proces ten faktycznie miał miejsce. O tym, że twórca ma prawo do wynagrodzenia informuje nas również ustawa, która określa, iż sposób przyjęcia jak i wynagrodzenia zależy od przedsiębiorcy. Najczęściej spotykaną praktyką jest stosowanie odpowiedniego formularza, na którym twórca opisuje istotę projektu, który następnie trafia pod obrady specjalnie powołanej komisji oceniającej przydatność danego rozwiązania oraz w przypadku jego zaakceptowania stosowne wynagrodzenie, które powinno być ustalone w słusznej proporcji do korzyści osiągniętych przez przedsiębiorcę z projektu wynalazczego (art. 22, ust 2 PWP). W związku z powyższym nie ma jednej reguły, która definiowałaby, jak twórca powinien być wynagrodzony. Dlatego też każde wdrożenia projektu racjonalizatorskiego powinno być indywidualnie analizowanie m.in. pod względem kosztów ponoszonych przez przedsiębiorcę w celu jego wdrożenia, wymiernych oszczędności (np. 25% wartości oszczędności wynikających z projektu) lub korzyści. Wynagrodzenie może zostać również wypłacone w postaci jednorazowej wypłaty, np. odpowiadającej krotności miesięcznego wynagrodzenia. 
Oprócz podstawowych kwestii dotyczących wynagrodzenia, czy samego przyjmowania i wdrażania projektu racjonalizatorskiego, nie można zapominać o unormowaniu kwestii związanych m.in. z rozporządzaniem i korzystaniem z projektu racjonalizatorskiego  Powinny one być połączone i wdrożone w ramach jednego regulaminu, najczęściej noszącego nazwę regulaminu wynalazczości (który normowałby również zagadnienia związane z opracowaniem rozwiązań, które mogłyby zostać zgłoszone w Urzędzie Patentowym). 
Warto zatem pamiętać o konieczności uregulowania w przedsiębiorstwie wszystkich wytworów intelektualnej działalności człowieka, wliczając w to również projekty racjonalizatorskie. Uregulowanie powyższych wytworów stwarza możliwości nie tylko uzyskania przewagi konkurencyjnej, ale również osiągnięcia oszczędności w procesie wytwarzania czy podwyższenia jakości oferowanych usług. Pielęgnowanie postaw związanych z unormowaniem wdrażania innowacji wpływa również na podejście pracowników do ciągłego doskonalenia, które w kontekście dzisiejszych wymogów stawianych przez rynek, wydaje się niedoceniane.