Nawigacja

Pomysły niepatentowalne

Nie każde innowacyjne rozwiązanie problemu można opatentować, ponieważ patenty udzielane są tylko na wynalazki.

Cóż to takiego: „wynalazek”? Ustawa prawo własności przemysłowej nie precyzuje tego pojęcia, gdyż wraz z ciągłym rozwojem techniki i gospodarki zmienia się rozumienie słowa „wynalazek”. Ustawa określa jedynie atrybuty, które wynalazek musi mieć, żeby mógł być chroniony patentem.

Charakter techniczny

Przede wszystkim wynalazek musi należeć do jakiejś dziedziny techniki, czyli musi być rozwiązaniem pewnego problemu technicznego.

Problem techniczny: co zrobić, żeby nieużywana miotła nie przewracała się?

• Rozwiązanie 1:należy wywiercić otwór w górnej części trzonka i odwiesić miotłę na kołku.

• Rozwiązanie 2:należy obwiązać trzonek tasiemką i odwiesić miotłę na haczyku.

• Rozwiązanie 3:należy wbić w ścianę dwa kołki i odwiesić na nich miotłę trzonkiem do dołu.

Z powyższego banalnego przykładu widać, że jeden problem techniczny może mieć wiele rozwiązań. Wszystkie mają swoje zalety i wady, lecz co najważniejsze, każde z nich polega na podaniu technicznych środków umożliwiających rozwiązanie postawionego problemu. Co więcej, każde z rozwiązań może prowadzić do sformułowania nowych problemów technicznych, których rozwiązania będą nowymi wynalazkami.

Problem techniczny 1a:co zrobić, żeby miotłę łatwo wieszało się na kołku, a po zawieszeniu – żeby się nie zsuwała z kołka?

• Rozwiązanie 1a:należy zaokrąglić krawędzie otworu w trzonku, a kołek w ścianie osadzić, odchylając jego wolny koniec ku górze.

Problem techniczny 2a:co zrobić, żeby tasiemka nie zsuwała się z trzonka miotły?

• Rozwiązanie 2a:należy wykonać rowek na obwodzie trzonka przy jego końcu i zawiązać tasiemkę w tym rowku.

Problem techniczny 3a: co zrobić, żeby na kołkach można było odwiesić kilka mioteł o dowolnych długościach części zamiatającej?

• Rozwiązanie 3a:należy dobrać kołki o długości nie mniejszej niż łączna szerokość części zamiatających wszystkich mioteł i osadzić kołki w ścianie w odległości nieznacznie większej od zewnętrznego wymiaru gniazda trzonka.

Przy okazji zakupów zróbmy naukowo--techniczny spacer po supermarkecie – zobaczymy tam wiele różnych stojaków z oferowanymi artykułami, a wśród nich stojaki na miotły, miotełki i inne akcesoria do sprzątania, na przybory kuchenne, pokrywki, dalej stojaki uniwersalne, modułowe, na kółkach, a na nich wahliwe zawieszki z nazwą i ceną towaru, tabliczki informacyjne… Wiele z tych urządzeń wystawienniczych kryje w sobie prawnie chronione rozwiązania.

Nie wystarczy sformułować problem techniczny, żeby jego rozwiązanie było wynalazkiem. To rozwiązanie też musi być techniczne, czyli nadające się do zrealizowania za pomocą środków technicznych.

Problem techniczny: co zrobić, żeby miotła nadawała się do latania?

• Rozwiązanie 1:należy posadzić na miotle czarownicę.

• Rozwiązanie 2:należy wyposażyć miotłę w silnik rakietowy.

Rozwiązanie pierwsze nie ma charakteru technicznego, ponieważ czarownica, choćby nie wiem jak straszna, jest człowiekiem, a nie maszyną. Wszelkie rozwiązania, których elementem jest człowiek, są niepatentowalne jako rozwiązania nietechniczne. Natomiast rozwiązanie drugie sprowadza się do technicznego (np. mechanicznego) połączenia dwóch środków technicznych (miotły i rakiety), ma więc charakter techniczny.

Poświęciliśmy wiele uwagi technicznemu charakterowi wynalazków, ponieważ nietechniczność rozwiązań jest częstą przyczyną odmowy udzielenia patentu. Tym zagadnieniem zajmiemy się bardziej szczegółowo w dalszej części artykułu, a tymczasem przyjrzyjmy się pozostałym atrybutom, jakie wynalazek musi mieć, żeby mógł uzyskać ochronę patentową.

Nowość

Wynalazek musi być nowy, a to oznacza, że w dniu zgłoszenia wynalazku do ochrony w Urzędzie Patentowym (liczy się data przyjęcia zgłoszenia w Urzędzie, a nie na przykład data nadania na poczcie) identyczne rozwiązanie nie mogło być znane publicznie nigdzie na świecie. Ogół publicznie dostępnej wiedzy technicznej wyznacza stan techniki, zatem wynalazek jest nowy, jeżeli nie należy do stanu techniki. Rozwiązanie nie jest nowe, jeśli jest znane z dowolnego opisu, także ustnego, ale nie musi to być koniecznie opis słowny.

- Machin rysowanych przez Leonarda da Vinci nie można opatentować, nawet jeśli nigdy nie zostały skonstruowane, ponieważ wiedza o nich jest od wieków publicznie dostępna.

Poziom wynalazczy

Ponadto wynalazek musi mieć poziom wynalazczy. Innymi słowy dla znawcy zajmującego się daną dziedziną techniki wynalazek nie może być oczywisty. Ocena czy coś jest oczywiste, czy nie może być subiektywna, dlatego wypracowano uniwersalne zasady oceny oczywistości rozwiązań.

Problem techniczny: co zrobić, żeby ręczną miotełkę (zmiotkę) można było powiesić na haczyku?

• Rozwiązanie 1: należy w uchwycie zmiotki wywiercić otwór.

• Rozwiązanie 2: należy uchwyt zmiotki obwiązać tasiemką lub sznurkiem.

Gdyby znawca z dziedziny szczotkarstwa i sprzątania stanął przed powyższym problemem, to po pierwsze stwierdziłby, że ręczna zmiotka jest mu znana (czyli należy do stanu techniki) i po drugie, że znane mu są sposoby umożliwiające odwieszenie miotły. Znawca wiedziałby, że w trzonku miotły można wywiercić otwór lub obwiązać go tasiemką, i doszedłby do oczywistego wniosku, że to samo można zrobić w uchwycie również znanej mu zmiotki. Proste połączenie znanych wynalazków, czyli niewymagające od znawcy dodatkowego wkładu wynalazczego, jest równoznaczne z brakiem poziomu wynalazczego, a to uniemożliwia udzielenie patentu.

Przemysłowe zastosowanie

I wreszcie wynalazek musi nadawać się do przemysłowego stosowania. Ochrona patentowa jest udzielana na rozwiązania, które – w szerokim rozumieniu – nadają się do wykorzystania w przemyśle, w tym w rolnictwie, leśnictwie, rybołówstwie itd.

- Czy miotła o napędzie rakietowym ma zastosowanie przemysłowe? Przyjmuje się, że zabawki w ogólności nadają się do przemysłowego stosowania, jeżeli tylko można je wytworzyć. Są przy tym przeznaczone do pełnienia określonych funkcji, np. edukacyjnych. Można więc zgodzić się, że odrzutowa miotła-zabawka nadaje się do przemysłowego stosowania.

- Natomiast nie jest przemysłowo stosowalne tzw. domniemane perpetuum mobile, czyli urządzenie, które – w założeniu – po wprawieniu w ruch nigdy by się nie zatrzymało, a jeszcze lepiej, gdyby produkowało nieprzerwanie darmową energię. Brak przemysłowej stosowalności wynika z tego, że takie urządzenie nigdy nie spełniłoby pokładanych w nim nadziei (przemysłowa produkcja darmowej energii), a więc nie dałoby się zastosować zgodnie z oczekiwaniami.

Reasumując, patenty są udzielane na wynalazki, przy czym wynalazki muszą należeć do techniki, muszą być nowe, mieć poziom wynalazczy i nadawać się do przemysłowego stosowania. Spełnienie tych czterech warunków jest konieczne, lecz nie jest dostateczne do uzyskania ochrony patentowej. Są wynalazki spełniające powyższe kryteria, a jednak wykluczone z ochrony patentowej oraz rozwiązania, które w ogóle nie są wynalazkami i przez to nie są patentowalne.

Co nie jest wynalazkiem

Ustawa wymienia kilka przykładów rozwiązań nie uważanych za wynalazki, ponieważ takie rozwiązania często są zgłaszane do ochrony patentowej w różnych krajach, w tym w Polsce. W większości przypadków nie mają one charakteru technicznego, czyli nie należą do żadnej dziedziny techniki, albo inaczej – nie są technicznymi rozwiązaniami problemów technicznych.

Za wynalazki nie uważa się odkryć, teorii naukowych i metod matematycznych. Odkrycia ujawniają właściwości natury, która z samej swojej istoty nie ma charakteru technicznego. Z kolei teorie naukowe są abstrakcyjnymi opisami natury, czyli starają się opisowo przedstawić obraz natury, np. w postaci układu równań (przykład – równania Maxwella w teorii oddziaływań elektromagnetycznych). Odkrycia i teorie naukowe są fundamentem, na którym dokonuje się wynalazków.

- Odkrycie przez Hertza fal elektromagnetycznych i opisanie ich przez Maxwella stało się podstawą, bez której nie doszłoby do wynalezienia nadajnika i odbiornika fal (radio, telewizor, telefon komórkowy). Bez odkryć i teorii nie byłoby ani odbiornika GPS w samochodzie, ani radioteleskopu.

Metody matematyczne nie są teoriami, ale użytecznymi procedurami służącymi do prowadzenia obliczeń, np. przy modelowaniu dynamicznych i statycznych właściwości budowli. Przy całej swojej przydatności w technice, same metody matematyczne nie mają technicznego charakteru, ponieważ operują na abstrakcyjnych obiektach – liczbach, symbolach.

Do wynalazków nie zalicza się wytworów o charakterze jedynie estetycznym. Estetyka nie jest istotna z technicznego punktu widzenia, ponieważ wynalazki powinny przede wszystkim spełniać oczekiwane funkcje techniczne. Oczywiście funkcje techniczne nie wykluczają walorów estetycznych, a nawet mogą iść z nimi w parze.

- Sylwetka samolotu jest pochodną wymaganych właściwości aerodynamicznych i użytkowych, przyjętych w fazie projektowania. Kształt samolotu może być chroniony patentem ze względu na spełniane funkcje techniczne, jednakże patent nie chroni jego wyglądu w sensie wywoływanych odczuć estetycznych.

Nie są wynalazkami plany, zasady i metody dotyczące działalności umysłowej lub gospodarczej, a także gry. Działalność umysłowa (w tym gry) i gospodarcza nie jest działalnością techniczną sensu stricte. Środki używane w działalności umysłowej lub gospodarczej mogą być środkami technicznymi (sprzęt audiowizualny, urządzenia biurowe, systemy komputerowe itp.), podlegającymi patentowaniu, jednakże same procedury związane z aktywnością umysłową i gospodarczą nie mają charakteru technicznego. Te procedury nie wynikają z praw przyrody, lecz są efektem rozumowania i obserwacji zjawisk związanych z zachowaniami ludzi. Metody umysłowe i gospodarcze nie są chronione bezpośrednio przez żaden rodzaj własności intelektualnej; można co najwyżej próbować chronić je pośrednio poprzez patentowanie dedykowanych systemów wspomagających te metody, ochronę znaków towarowych związanych z metodą, w pewnej mierze przez prawo autorskie.

- Nie można opatentować sposobu maksymalizacji zysku z gry na giełdzie, ponieważ takie sposoby opierają się na prawidłowościach obserwowanych w zachowaniach – nieważne czy racjonalnych – dużych zbiorowości graczy giełdowych. Również sposób efektywnego uczenia się języków obcych nie jest patentowalny, gdyż skuteczność takiego sposobu zależy od indywidualnych predyspozycji osoby uczącej się, a więc de factozależy od człowieka – a to wyklucza techniczny charakter tego sposobu.

Ważnym przykładem nie-wynalazków są wytwory, których niemożliwość wykorzystania może być wykazana w świetle powszechnie przyjętych i uznanych zasad nauki. Technika jest zbiorem dokonań ludzkich, opierających się na zjawiskach (odkrycia) i prawidłowościach (teorie) obserwowanych w naturze. Oczywiście powstają wynalazki bez podbudowy teoretycznej, niejako wyprzedzające rozwój nauki, na przykład znany od wieków magnes doczekał się wyjaśnienia teoretycznego dopiero w XIX w. Nie wystarczy wymyślić teorię i na jej podstawie utrzymywać, że wytwór jest wynalazkiem, gdyż taka teoria musi być najpierw pozytywnie zweryfikowana przez innych naukowców.

- Wspomniane wyżej domniemane perpetuum mobilenie może być wykorzystane do produkcji darmowej energii, ponieważ byłoby to sprzeczne z zasadą zachowania energii. Kieszonkowy koncentrator fal grawitacyjnych w postaci dwuwypukłej, ołowianej soczewki nie jest wynalazkiem, ponieważ dotychczas nie wykazano istnienia hipotetycznych fal grawitacyjnych. Skutkiem tego nie jest możliwe udowodnienie, że ołowiana soczewka rzeczywiście skupia fale grawitacyjne.

Duże kontrowersje wzbudza zapis ustawowy, według którego za wynalazki nie uznaje się programów do maszyn cyfrowych. W ogólniejszym rozumieniu wynalazkami nie są algorytmy, także pisane do maszyn analogowych. Programy komputerowe są chronione jako utwory na podstawie ustawy o prawie autorskim. W niektórych systemach prawnych programy komputerowe są patentowalne, np. w USA, ale w Europie są wyłączone spod ochrony patentowej.

- Patent może uzyskać wynalazek wspomagany komputerowo, na przykład system finansowo-księgowy, którego chronionym elementem jest urządzenie identyfikujące użytkownika. Oprogramowanie systemu nie będzie jednak chronione patentem.

Trzeba też wspomnieć, że wynalazkiem nie jest przedstawienie informacji, ponieważ przedstawienie informacji wiąże się z jej odbiorem, a to wymaga od odbiorcy zinterpretowania przekazu. Jeżeli by wyłączyć zdolności interpretacyjne odbiorcy, to nie doszłoby do przekazania informacji. Na przykład nie znając pisma japońskiego, nie odczytamy informacji zawartej w tekście pisanym.

- Patentowalne są środki techniczne wykorzystywane do przekazywania informacji, np. konstrukcja techniczna tablic reklamowych. Przekaz umieszczony na tej tablicy może być chroniony np. przez prawo autorskie, ale nie za pomocą patentu. Emitująca żółte, impulsowe światło lampa sodowa stroboskopowa może uzyskać patent, ale sposób ostrzegania za pomocą takiej lampy opiera się na interpretacji impulsów żółtego światła jako ostrzeżenia. Zaangażowanie czynności umysłowych odbiorcy powoduje, że cały sposób ostrzegania nie ma technicznego charakteru i przez to nie jest wynalazkiem.

Na zakończenie przypatrzmy się trzem grupom innowacji, które co prawda są wynalazkami, ale ustawa nie pozwala udzielać na nie patentów.

Z patentowania są wyłączone wynalazki, których wykorzystywanie byłoby sprzeczne z porządkiem publicznym lub dobrymi obyczajami, gdyż wynalazki i cała technika ma z założenia służyć społeczeństwu, a nie prowadzić do podziałów, konfliktów i powodować krzywdy.

- Broń jest w ogólności patentowalna, gdyż jej legalne użycie ogranicza się do ochrony, a nie naruszania porządku publicznego. Jeżeli jednak jakiś rodzaj broni jest zakazany na mocy umów międzynarodowych, to również jest wyłączony z patentowania. Nie można też opatentować urządzenia do eutanazji ludzi ani wytworu obrażającego uczucia religijne.

Z kolei odmiany roślin lub rasy zwierząt oraz czysto biologiczne sposoby hodowli roślin lub zwierzątpodlegają ochronie na mocy innych ustaw i nie udziela się na nie patentów, ponieważ prowadziłoby to do prawnie niekorzystnego dublowania ochrony, czyniąc ją niejednoznaczną.

- Można uzyskać patent na mikrobiologiczne sposoby hodowli i wytwory uzyskane takimi sposobami, na przykład na sposoby i produkty fermentacji.

Nie udziela się patentów na sposoby leczenia ludzi i zwierząt metodami chirurgicznymi lub terapeutycznymi oraz sposoby diagnostyki stosowane na ludziach lub zwierzętach. Leczenie zawsze polega na ingerencji w organizm człowieka, także w jego sferę psychiczną, a więc jest nieodłącznie związane z naruszaniem integralności pacjenta. Dotyczy to nawet leczenia za pomocą hipnozy, jako że obejmuje oddziaływanie na psychikę człowieka.

- Z patentowania nie są wyłączone sposoby leczenia i ochrony roślin. Ochroną patentową może być objęty sposób diagnostyczny, o ile nie angażuje on intelektualnych czynności człowieka (np. lekarza interpretującego wyniki badań laboratoryjnych albo pacjenta w badaniach podmiotowych) ani nie narusza integralności pacjenta.

Gdy już wykluczymy to, czego opatentować się nie da, co nam pozostanie? Prawie wszystko. Na upartego, nawet koło można opatentować – o ile jest nowe, ma poziom wynalazczy i nadaje się do przemysłowego stosowania…