Nawigacja

Ładne i użyteczne

Jakie relacje zachodzą pomiędzy wzorem przemysłowym, a wynalazkiem i wzorem użytkowym?

Ochrona dokonań innowacyjnych jest fundamentem, na którym nowoczesne systemy gospodarcze budują ochronę prawną każdego rodzaju własności przemysłowej – każdego rodzaju, ale z wyjątkiem oznaczenia geograficznego. Oznaczenie geograficzne ma na celu uchronienie cennej, wielowiekowej tradycji wytwórczej przed wyparciem jej przez nowoczesne, innowacyjne technologie. Pozostałe rodzaje własności przemysłowej mają wspólny atrybut: umożliwiają objęcie ochroną tylko nowe rozwiązania, bo bez nowości nie sposób mówić o innowacyjności.

Gwoli przypomnienia: obowiązująca w Polsce ustawa prawo własności przemysłowej (pwp) rozróżnia sześć rodzajów własności przemysłowej: wynalazki, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki towarowe, oznaczenia geograficzne i topografie układów scalonych. Podobne, chociaż niekoniecznie identyczne podziały wprowadziło wiele państw w swoich systemach prawnych. Przykładem różnic w uregulowaniu prawnym własności przemysłowej może być wzór użytkowy, który jest znany w systemach prawnych zaledwie 56 państw i 2 organizacji regionalnych (ARIPO i OAPI), co stanowi w przybliżeniu jedną trzecią liczby państw i organizacji międzypaństwowych, zrzeszonych w Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO – www.wipo.int). W Europie wzoru użytkowego nie znają prawodawstwa m.in. Szwecji, Norwegii, Islandii, Wielkiej Brytanii, Szwajcarii, Litwy, Łotwy i kilku państw bałkańskich. Wzór użytkowy jako odrębny rodzaj własności przemysłowej nie funkcjonuje również np. w USA i Kanadzie. Natomiast większość państw obejmuje ochroną wynalazki, wzory przemysłowe i znaki towarowe, dostrzegając w tych rodzajach własności przemysłowej ważne instrumenty służące kształtowaniu ładu gospodarczego.

Innowacyjność może się przejawiać w różnych sferach, np. technicznej, wizualnej, organizacyjnej, finansowej albo dotyczącej odmian roślin czy ras zwierząt. Poniżej zajmiemy się dwoma pierwszymi obliczami innowacyjności: postępem technicznym i aspektem estetycznym, lecz tylko w odniesieniu do własności przemysłowej. Wartości estetyczne utworów, jako niezwiązane z własnością przemysłową, są chronione na mocy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Innowacyjność w sferze techniki jest chroniona poprzez patenty na wynalazki i prawa ochronne na wzory użytkowe (nie będziemy się tu zajmować prawami z rejestracji topografii układów scalonych, ponieważ ten rodzaj własności przemysłowej ma obecnie drugorzędne znaczenie). O innowacyjności technicznej mówimy wtedy, gdy po pierwsze zostaje sformułowany problem techniczny i po drugie ten problem zostaje rozwiązany. Właśnie to rozwiązanie problemu technicznego jest wynalazkiem albo wzorem użytkowym, zależnie od zakresu ochrony, którą osoba uprawniona do tego rozwiązania zamierza lub może uzyskać.

Innowacyjność techniczna, polegająca na postawieniu i rozwiązaniu problemu technicznego, nie wyklucza oczywiście walorów wizualnych otrzymanego rozwiązania.

Przykład: mosty wiszące zachwycają lekkością i elegancją sylwetki, są przedmiotem podziwu dla swoich walorów estetycznych i wdzięcznym obiektem dla fotografików. Jednakże wartości estetyczne są z punktu widzenia wymogów konstrukcyjnych efektem ubocznym, chociaż wielce pożądanym, w procesie rozwiązywania problemów technicznych, dotyczących wytrzymałości na obciążenia statyczne i dynamiczne, odporności na zjawiska impulsowe jak uderzenia wiatru czy trzęsienia ziemi, zdolności do kompensacji zmian termicznych, tłumienia drgań itp.

Walory wizualne nie podlegają jednak ochronie poprzez patenty na wynalazki i prawa ochronne na wzory użytkowe, ponieważ ochrona rozwiązań problemów technicznych polega na wskazaniu w zastrzeżeniach patentowych (w przypadku wynalazku) lub zastrzeżeniach ochronnych (dla wzoru użytkowego) wyłącznie cech technicznych, wynikających z rozwiązania postawionego problemu technicznego.

Przykład:prawidłowe jest zastrzeżenie wartości kątów pomiędzy kolejnymi linami nośnymi mostu wiszącego, mających wspólny wierzchołek u szczytu pylonu, np. kątów w zakresie od 10 do 60 stopni, co 10 stopni, jeżeli te wartości wynikają z potrzeb konstrukcyjnych projektu mostu. Nieprawidłowe jest zastrzeżenie czerwonej barwy powłoki pokrywającej te liny, ponieważ efekt wizualny wywołany u osoby patrzącej na ten most nie jest jego cechą konstrukcyjną – nie ma wpływu na właściwości mechaniczne budowli. Nawet gdyby utrzymywać, że czerwona barwa rozwiązuje problem sygnalizowania pilotom statków powietrznych (np. lotniarzy) istnienia niebezpiecznej dla nich przeszkody, to nie jest to problem techniczny: skuteczna sygnalizacja wymaga od odbiorcy zdolności do interpretacji sygnałów, a to już nie jest domeną techniki, lecz np. psychologii. Z tego powodu kształt, barwa, ornamentacja elementów mostu wiszącego nie podlega ochronie patentowej, jeżeli nie spełnia żadnych funkcji technicznych.

Podsumujmy: rozwiązania problemów technicznych mogą być chronione patentami (wynalazki) lub prawami ochronnymi (wzory użytkowe) i oczywiście mogą mieć walory estetyczne, ale te już nie podlegają ww. rodzajom ochrony. Z drugiej strony rozwiązania problemów nietechnicznych, np. cechy wizualne niezwiązane z żadną funkcją techniczną, nie mogą uzyskać wspomnianej wyżej ochrony. Innymi słowy, rozwiązania mające charakter jedynie estetyczny nie są uważane za wynalazki ani za wzory użytkowe i w konsekwencji nie mogą być podstawą do udzielenia praw wyłącznych, płynących z patentu lub prawa ochronnego na wzór użytkowy. Nie znaczy to, że walory estetyczne nie mają wartości z punktu widzenia prawa, albo że nie mogą być chronione. Ochronę wartości estetycznych przedmiotu zapewnia prawo z rejestracji wzoru przemysłowego.

Wzór przemysłowy jest komplementarnym do wynalazku i wzoru użytkowego rodzajem własności przemysłowej. Komplementarność polega na tym, że prawa wyłączne uzyskane dzięki rejestracji wzoru przemysłowego (czyli prawa z rejestracji wzoru) dotyczą tylko cech wizualnych chronionego przedmiotu, a zupełnie pomijają jego cechy techniczne. Dla porównania: omawiane w aspekcie wynalazku i wzoru użytkowego rozwiązanie problemu technicznego musi być wyrażone przez zespół cech technicznych, z którymi mogą wiązać się walory estetyczne, lecz ochronie podlega tylko strona techniczna rozwiązania. W przypadku wzoru przemysłowego sytuacja zostaje odwrócona: chroniony projekt musi mieć walory estetyczne, które mogą być powiązane z cechami technicznymi, ale ochronie podlega wyłącznie strona wizualna. Dodajmy, że pod względem wizualnym wzór przemysłowy musi być nowy i wyróżniać się indywidualnym charakterem.

Przykład:znane są na rynku szklanice do piwa (bez nóżki) i tzw. pokale (kielichy na nóżce) o pojemności 0,33 l i 0,5 l. Wzór szklanicy o pojemności 1 l jest niewątpliwie nowy, ponieważ różnice w wymiarach w porównaniu ze szklanicami 0,33 i 0,5 litra są znaczące i łatwo zauważalne nawet dla niezorientowanego użytkownika, np. przypadkowego klienta w ogródku piwnym. Jednakże taki wzór szklanicy nie ma indywidualnego charakteru, jeżeli jest tylko przeskalowaną kopią znanej, mniejszej szklanicy i w takim przypadku nie powinien być zarejestrowany jako wzór przemysłowy.

Nowość i indywidualny charakter wzoru przemysłowego można ocenić dość precyzyjnie: wzór jest nowy, jeżeli – pomijając nieistotne szczegóły – nie jest identyczny z wcześniej ujawnionym wzorem (por. art. 103 pwp). Wzór ma indywidualny charakter, jeżeli ogólne wrażenie jakie sprawia na zorientowanym użytkowniku różni się od wrażenia wywoływanego przez wcześniej znany wzór (por. art. 104 pwp). Problem w ocenie nowości mogą stanowić wspomniane „nieistotne szczegóły”. Z kolei indywidualny charakter wzoru dopuszcza pewien „zakres swobody twórczej” przy jego opracowaniu.

Oceniając zdolność wzoru przemysłowego do uzyskania praw wyłącznych nie polegamy na subiektywnej ocenie, czy przedmiot nam się podoba, czy nie. Określenia „ładny”, „piękny”, „zachwycający”, „nijaki”, „brzydki”, „koszmarny”, „siermiężny”, „kiczowaty” itp. odwołują się do indywidualnych odczuć osoby patrzącej na przedmiot i nie są wyznacznikiem obiektywnej oceny możliwości udzielenia praw wyłącznych, chroniących dany wzór przemysłowy.

Przykład:wzór przemysłowy krasnala ogrodowego może być chroniony prawem z rejestracji, jeżeli jest nowy i ma indywidualny charakter. Nie ma to związku z faktem, że w odczuciu wielu ludzi, może nawet większości, takie krasnale są koszmarnym kiczem.

Zorientowanie na aspekt wyłącznie wizualny przejawia się na przykład w tym, że ochroną z rejestracji wzoru przemysłowego nie mogą być objęte cechy przedmiotu niewidoczne podczas normalnego użytkowania, z wyjątkiem jego napraw, obsługi albo konserwacji. Jeżeli przedmiot w warunkach normalnego użytkowania jest tylko częściowo widoczny, to ochronie z prawa z rejestracji wzoru przemysłowego może podlegać tylko ta część obiektu, która pozostaje cały czas widoczna.

Przykład:silnik w typowym samochodzie jest schowany pod maską i nie jest widoczny w trakcie normalnego użytkowania pojazdu. Typowy użytkownik jest zainteresowany tylko tym, żeby silnik spełniał swoją funkcję techniczną, czyli napędzał pojazd. Wygląd silnika jest dla niego obojętny. Z tego powodu cechy wyglądu silnika samochodowego nie mogą być objęte ochroną jako wzór przemysłowy. Nawet wyposażenie silnika w estetyczną pokrywę, widoczną po podniesieniu maski, nie zmienia faktu, że silnik w dalszym ciągu jest schowany we wnętrzu samochodu i pozostaje wraz z pokrywą niewidoczny dla użytkownika. Sytuacja się zmienia, jeżeli silnik celowo zostaje wyeksponowany w samochodzie jako element nie tylko konstrukcyjny, ale i ozdobny, np. w niektórych samochodach sportowych (Ferrari Spider 360). Wówczas te elementy silnika, które są stale widoczne, mogą zostać objęte prawami wyłącznymi ze wzoru przemysłowego.

Warto zwrócić uwagę, że w przypadku wynalazku nie stawia się warunku, że przedmiot ochrony musi być widoczny – trudno byłoby zobaczyć np. skład chemiczny mieszaniny albo sposób wytopu stali chromowej. Nieco inaczej przedstawia się sprawa w przypadku wzoru użytkowego, który dotyczy „kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci” (por. art. 94 pwp). Skoro definicja wzoru użytkowego stawia wymóg identyfikacji kształtu, budowy albo zestawienia przedmiotu, to znaczy, że musi on być dostępny na tyle, żeby ten kształt można było zbadać i opisać, a przedmiot wzoru użytkowego wykonać w sposób całkowicie powtarzalny i zarazem zgodny ze specyfikacją wzoru użytkowego.

Przykład:ogrodzenie zawierające fundament wylewany w wykopie nie może być objęte prawem ochronnym ze wzoru użytkowego, ponieważ stanowiący część ogrodzenia fundament wykonywany w terenie nie ma ściśle i jednoznacznie określonego, powtarzalnego kształtu. Tak samo ogrodzenie z fundamentem nie może być objęte prawem z rejestracji wzoru przemysłowego, ponieważ fundament pozostaje niewidoczny podczas normalnego użytkowania ogrodzenia. Natomiast ogrodzenie prefabrykowane, zawierające prefabrykowany fundament, który można obejrzeć w sklepie przed zakupem, może być objęte ochroną zarówno jako wzór użytkowy (cechy techniczne), jak i wzór przemysłowy (cechy wizualne).

Walory wizualne rozwiązania innowacyjnego są często nierozerwalnie związane z jego cechami technicznymi i wówczas trudno nawet powiedzieć, czy jest to rozwiązanie przede wszystkim problemu technicznego, czy może u jego podstaw leżał problem zaprojektowania dzieła wyjątkowego od strony artystycznej. W takich przypadkach innowacja może być chroniona zarówno ze względu na cechy techniczne, a więc przez patent na wynalazek lub przez prawo ochronne na wzór użytkowy, jak i ze względu na cechy estetyczne poprzez prawo z rejestracji wzoru przemysłowego. Oczywiście za każdym razem przedmiot ochrony musi być opisany inaczej, eksponując raz cechy techniczne, a raz cechy wizualne.

Przykład:kładki nad niezbyt szerokimi rzekami lub ulicami umożliwiają przejście na drugą stronę, ale jednocześnie utrudniają lub uniemożliwiają przemieszczenie się łodzi z masztami lub wysokich pojazdów pod kładką. Rozwiązaniem tego problemu są konstrukcje zwodzone, na ogół polegające na podnoszeniu lub obrocie w poziomie części lub całej kładki. Nad rzeką Tyne został zrealizowany interesujący projekt zwodzonej kładki dla pieszych i rowerzystów, łączącej Gateshead na południowym brzegu i Newcastle upon Tyne na północnym brzegu rzeki. Projekt „Gateshead Millennium Bridge”, pochodzący z pracowni Wilkinson Eyre Architects (autor: Keith Brownlie), opiera się na zaskakująco prostej koncepcji: kładka ma kształt poziomego łuku podwieszonego na linach nośnych do łukowatego pałąka przerzuconego od jednego brzegu do drugiego. Łuk podtrzymujący jest nieco odchylony od pionu w celu lepszego zrównoważenia sił, a dokładniej: w celu przybliżenia środka ciężkości całej konstrukcji do osi łączącej końce kładki i łuku nośnego po obu brzegach rzeki. Zwodzenie mostu polega na obrocie całej konstrukcji wokół tej osi do pozycji, w której liny przyjmują położenie poziome: wierzchołek łuku nośnego co prawda zbliża się do powierzchni wody, za to podest kładki unosi się, robiąc miejsce dla przepływających łodzi (opis i zdjęcie „Gateshead Millennium Bridge” oraz kilku innych ciekawych konstrukcji mostowych zamieściła „Polityka” nr 18 z 01.05.2010). Zarówno projekt kładki, jak i operacja jej podnoszenia i opuszczania są tak fascynujące, że stały się lokalną atrakcją turystyczną, a nawet zostały przedstawione na jednofuntowej monecie z 2007 r. Konstrukcja kładki może być chroniona patentem np. jako konstrukcja mostowa lub jako mechanizm umożliwiający podniesienie podestu dla pieszych i rowerzystów, a jednocześnie wygląd kładki (sylwetka, kształty łuków, zdobienia, użyta paleta barw) może być chroniony jako wzór przemysłowy.

Od wynalazków i wzorów użytkowych wymaga się, żeby miały zastosowanie praktyczne. Dokładniej, patentowalne wynalazki muszą nadawać się do przemysłowego stosowania (por. art. 24 i 27 pwp), a wzory użytkowe muszą być użyteczne (por. art. 94 pwp). Określenie „użyteczny” jest nieco szersze niż „przemysłowo stosowalny”, ponieważ obejmuje dodatkowo praktyczne znaczenie przy korzystaniu z wyrobów, np. w gospodarstwie domowym lub do celów osobistych.

Przykład:projekt domniemanego perpetuum mobile ani nie jest stosowalny przemysłowo, ani nie jest w żaden inny sposób praktycznie użyteczny, ponieważ zgodnie z wiedzą naukową i techniczną żadne urządzenie nie może działać w nieskończoność bez napędzającego je zewnętrznego źródła energii. W każdym rzeczywistym urządzeniu energia ruchu jest sukcesywnie tracona do otoczenia w wyniku tarcia, promieniowania itd., wobec czego dla podtrzymania ruchu trzeba ciągle dostarczać do urządzenia energię równoważną energii traconej. Tym bardziej więc nie jest możliwe skonstruowanie urządzenia, które produkowałoby energię „za darmo” – przeczyłoby to fundamentalnej w fizyce zasadzie zachowania energii. Dotychczas nie stwierdzono, w granicach błędów pomiarowych, żadnych odstępstw od tej zasady.

Od wzoru przemysłowego nie wymaga się żadnych znamion praktycznej przydatności. Prawa z rejestracji wzoru przemysłowego chronią „postać wytworu lub jego części, nadaną mu w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, strukturę lub materiał wytworu oraz przez jego ornamentację” (por. art. 102 pwp). Ustawa nic nie wspomina o jakkolwiek rozumianej użyteczności czy stosowalności wzoru przemysłowego. Żeby nie mylić dwóch podobnie brzmiących nazw rodzajów własności przemysłowej, zapamiętajmy: wzór użytkowy musi być użytkowy, a wzór przemysłowy – nie. Może być, ale nie musi.

Przykład:piramidki i inne wytwory zachwalane jako przeciwdziałające psuciu się żywności, pochłaniające „szkodliwą energię kosmiczną”, ekranujące „promieniowanie geopatyczne”, neutralizujące „ładunki magnetyczne” i ogólnie wpływające korzystnie na zdrowie i dobre samopoczucie nie mogą uzyskać ochrony patentowej ani praw ochronnych na wzory użytkowe, ponieważ pozbawione są cech użyteczności rozumianej w sensie praktycznym: ich domniemanej użyteczności nie można zweryfikować, ponieważ ewentualne skutki działania tych wytworów nie są ani mierzalne, ani przewidywalne, ani powtarzalne. Z technicznego punktu widzenia nie są więc użyteczne i nie można ich do niczego zastosować. Ale wytwory np. w kształcie piramidki z różnymi modyfikacjami formy, z napisami, światełkami, ozdobione w określony sposób (ornamenty, barwy) mogą być przedmiotem chronionego wzoru przemysłowego: można je przecież przemysłowo wytwarzać i z zyskiem sprzedawać.

„Przemysłowość” wzoru przemysłowego polega na tym, że dotyczy przedmiotów wytworzonych w sposób przemysłowy lub rzemieślniczy (por. art. 102 pwp), a nie obejmuje np. wytworów naturalnych. Wytwórczość przemysłowa może zapewnić powtarzalność cech zewnętrznych i struktury przedmiotu, natomiast twory powstające w naturze są z reguły niepowtarzalne. Brak powtarzalności pozbawiłby sensu starania o objęcie ochroną niepowtarzalnego, unikatowego wzoru.

Przykład:diament uformowany naturalnie nie może być przedmiotem wzoru przemysłowego. Diament hodowany sztucznie może być objęty ochroną jako wzór przemysłowy, jeżeli cechy kształtu finalnego produktu byłyby powtarzalne w procesie produkcji. Diament oszlifowany, potocznie nazywany brylantem, może być chroniony jako wzór przemysłowy, jeżeli układ faset i tafli szlifu będzie dokładnie powtarzany w kolejnych wytworzonych egzemplarzach. Nie można natomiast uzyskać ochrony na tzw. szlif brylantowy, ponieważ został on ściśle opisany w literaturze jubilerskiej i przez to nie jest nowy (zawiera nie mniej niż 56+1 faset, w tym co najmniej 32 fasety i taflę w górnej części oraz co najmniej 24 fasety w dolnej części, ma okrągłą rondystę, czyli wpisuje się w okrąg i niekiedy ma kolet, czyli spłaszczony szpic w dolnej części).

Konsekwencją braku wymogu użyteczności jest również to, że chronione mogą być wzory przemysłowe z założenia bezużyteczne, niespełniające żadnej praktycznej funkcji i pod każdym względem zupełnie nieprzydatne. Takie wytwory mogą jednak znaleźć wielu nabywców, dla których efekt wizualny jest ważniejszy niż praktyczna przydatność wyrobu. Uzasadnia to objęcie tych rozwiązań prawami z rejestracji wzorów przemysłowych, ponieważ jest to najlepszy sposób powstrzymania konkurentów przed nieuprawnionym wykorzystywaniem dobrze sprzedającego się wzoru do produkcji konkurencyjnych wyrobów.

Przykład:użyteczność dzbanka do kawy polega m.in. na tym, że jest wyposażony w rurkowaty dzióbek, przez który wygodnie można nalewać kawę do filiżanki. A gdyby tak zawiązać ten dzióbek na supełek? Otrzymamy dzbanek nowy i z indywidualnym charakterem, za to całkowicie nieprzydatny do nalewania kawy. Taki bezużyteczny dzbanek z supełkiem nie mógłby uzyskać ochrony jako wzór użytkowy z powodu swojej nieprzydatności, natomiast nic nie stoi na przeszkodzie, żeby był chroniony jako wzór przemysłowy.

Ochrona prawna wzoru przemysłowego może trwać bardzo długo, bo aż 25 lat. W przypadku równoległej ochrony cech technicznych innowacji (wynalazek, wzór użytkowy) i cech wizualnych (wzór przemysłowy), aspekty wyglądu wyrobu mogą być chronione jeszcze przez 5 lat po wygaśnięciu patentu lub 15 lat po wygaśnięciu prawa ochronnego na wzór użytkowy. Dłuższa ochrona nie jest możliwa, nawet poprzez prawo autorskie, ponieważ „ochrona praw majątkowych do utworu, przewidziana w przepisach prawa autorskiego, nie ma zastosowania do wytworów wytworzonych według wzoru przemysłowego i wprowadzonych do obrotu po wygaśnięciu prawa z rejestracji udzielonego na taki wzór” (art. 116 pwp). Nie jest możliwe zapewnienie ochrony sukcesywnej, np. najpierw przez wynalazek, a potem przez wzór przemysłowy, ponieważ drugie w kolejności zgłoszenie byłoby już pozbawione waloru nowości. Z punktu widzenia proceduralnego najbezpieczniej jest zgłaszać do Urzędu Patentowego rozwiązania w wybranych rodzajach wartości przemysłowej, powiązane z tą samą innowacją, tego samego dnia.