Nawigacja

Kumulacja praw wyłącznych

Maksymalizacja ochrony prawnej rozwiązania innowacyjnego wymaga opracowania strategii ochrony. Nie musi pochłaniać zbyt wiele czasu. Ta względnie niedroga inwestycja może się sowicie opłacić.

Własność przemysłowa podlega ochronie prawnej, podobnie jak każdy inny rodzaj własności. Ochrona prawna jest realizowana poprzez udzielanie osobom uprawnionym praw wyłącznych do wykorzystywania chronionej własności przemysłowej w celach zawodowych i zarobkowych. W Polsce instytucją odpowiedzialną za udzielanie praw wyłącznych na różne rodzaje własności przemysłowej jest Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (UPRP).

Skuteczność ochrony własności przemysłowej zależy od wielu czynników, spośród których najważniejsze są:

  • jasne i jednoznaczne określenie przedmiotu ochrony
  • precyzyjne wyznaczenie zakresu ochrony, ściśle związane z określeniem przedmiotu ochrony
  • wykorzystanie różnych, uzupełniających się wzajemnie narzędzi prawnych.

Dwóm pierwszym aspektom maksymalizacji skuteczności ochrony pośrednio służy badanie formalne i merytoryczne wniosków o udzielenie praw wyłącznych (patentu, prawa ochronnego, prawa z rejestracji), składanych do UPRP. Podczas tych dwóch faz badania wniosków eksperci UPRP wskazują wnioskodawcom ewentualne usterki, których poprawienie umożliwia uzyskanie ochrony, a ponadto zwiększa szanse, by ta ochrona była rzeczywista, a nie iluzoryczna. Naturalne jest, że osoba ubiegająca się o prawa wyłączne chce, żeby ta ochrona była jak najszersza i obejmowała również przypadki wykraczające poza obszar zajmowany przez rozwiązanie innowacyjne. W ten sposób często próbuje się prewencyjnie zablokować ruchy konkurentów na polach, których samemu jeszcze się nie eksploatowało, planując podjęcie działań w przyszłości. Jest to jednakże miecz obosieczny, gdyż prawa niepoparte faktycznie dokonanym rozwiązaniem mogą być dość łatwo podważone przez konkurentów, a wówczas zamiast zapewniać szeroką ochronę, mogą jej w efekcie nie zapewnić w ogóle. Warto zauważyć, że nieskuteczność ochrony najdotkliwiej można odczuć dopiero w sytuacji konfliktu interesów, zaistniałego pomiędzy osobą uprawnioną, czyli dysponującą prawami wyłącznymi, a konkurentem. Zazwyczaj sprowadza się to do wszczęcia przez konkurenta postępowania o unieważnienie lub ograniczenie praw wyłącznych. Widać z powyższego, jak ważne jest zadbanie o dobrą jakość ochrony już w momencie dokonywania zgłoszenia do UPRP.

Trzeci aspekt maksymalizacji ochrony rozwiązania innowacyjnego polega na równoległym wykorzystaniu odmiennych praw wyłącznych, udzielanych na poszczególne rodzaje własności przemysłowej: patentu na wynalazek, praw ochronnych na wzór użytkowy i znak towarowy, praw z rejestracji wzoru przemysłowego, topografii układu scalonego i oznaczenia geograficznego. Każdy rodzaj własności przemysłowej jest chroniony na podstawie specyficznych właściwości. Ochrona z patentu na wynalazek i z prawa ochronnego na wzór użytkowy opiera się na cechach technicznych rozwiązania, a ochrona z prawa ochronnego na znak towarowy i z prawa z rejestracji wzoru przemysłowego – na cechach zasadniczo nietechnicznych, zwłaszcza wizualnych. Wynalazkiem może być sposób nanoszenia na powierzchnię porcelitową pasty z dwóch niezmieszanych frakcji zawierających różne pigmenty, a wzorem przemysłowym – porcelitowy talerz z dwubarwnym deseniem. Obydwa rozwiązania są ze sobą powiązane poprzez finalny produkt, ale należą do zupełnie różnych dziedzin: wynalazek ma związek z techniką, a wzór przemysłowy – z doznaniami estetycznymi. Inny przykład: wzór użytkowy (uwaga: nie mylić ze wzorem przemysłowym!) może dotyczyć wyprofilowania uchwytu zapewniającego, że kubek nie wysunie się z rąk dziecka, a znak towarowy może ukazywać kubek z uchwytem jako znak graficzny w celu zidentyfikowania marki produktu i odróżnienia go od produktów konkurentów. Kumulacja praw wyłącznych sprowadza się do wybrania takiego zestawu sposobów ochrony rozwiązania innowacyjnego, które łącznie zapewnią lepszą, skuteczniejszą ochronę niż każdy sposób zastosowany z osobna.

Maksymalizacja ochrony prawnej rozwiązania innowacyjnego wymaga opracowania strategii ochrony, która powinna zawierać co najmniej następujące elementy:

1. zdefiniowanie rozwiązania

2. wyznaczenie celów do osiągnięcia, w szczególności celu rynkowego

3. określenie perspektywy czasowej, w której zamierza się korzystać z praw wyłącznych

4. przeanalizowanie, które rodzaje ochrony własności przemysłowej mogą być przydatne do realizacji celów

5. określenie zespołu rozwiązań, których ochrona przyczyni się do obrony oferty rynkowej przed konkurencją

6. opracowanie budżetu przedsięwzięcia z uwzględnieniem wszystkich składników kosztów ochrony

7. sporządzenie planu ochrony, zawierającego m.in. daty zgłoszeń i terminy wygaśnięcia praw wyłącznych.

Przeanalizujmy proces tworzenia strategii ochrony produktu na hipotetycznym przykładzie przedsiębiorcy zamierzającego wprowadzić na rynek nowy napój gazowany. Ten proces musi przebiegać cyklicznie, to znaczy po pierwszym pełnym cyklu musi nastąpić powrót do punktu wyjściowego w celu jego modyfikacji, co wymusza modyfikowanie kolejnych elementów strategii. Proces tworzenia strategii kończy się w momencie, gdy punkt pierwszy nie wymaga dalszych modyfikacji: strategię ochrony można wówczas uznać za zupełną. Poniżej prześledzimy pierwszy cykl budowy strategii i w tym celu nadamy konkretną treść powyższemu zestawowi ogólnych elementów strategii.

Krok 1. Innowacyjnym rozwiązaniem jest napój gazowany wykonany według nowej receptury, rozlewany do butelek ze szkła lub tworzywa. Butelki są pakowane w zestawy sprzedażowe po trzy lub sześć butelek, które z kolei pakowane są w kartony mieszczące 48 lub 96 butelek.

Krok 2. Pierwszym celem przedsiębiorcy jest wprowadzenie produktu na rynek polski. W przypadku dobrego przyjęcia produktu na rynku krajowym, rozważa się ekspansję na inne rynki europejskie. Ze względu na aktualnie zbyt mały potencjał przedsiębiorstwa, nie jest przewidywane poszerzenie strefy wpływu na rynki pozaeuropejskie.

Krok 3. Przedsiębiorca oczekuje, że produkt podstawowy będzie się utrzymywał na rynku długo, w założeniu bezterminowo, ale przewiduje również wprowadzanie wariantów produktu, których czas życia na rynku może być krótszy, np. 2-3 lata. W okresie utrzymywania się produktu na rynku przedsiębiorca zamierza korzystać z jego ochrony.

Krok 4. W celu zapewnienia kompleksowej ochrony, w której będą się kumulować środki ochronne właściwe dla różnych rodzajów własności przemysłowej, przedsiębiorca zamierza ubiegać się o patenty na wynalazki (20 lat ochrony), ewentualnie o prawa ochronne na wzory użytkowe (10 lat ochrony), zwłaszcza w przypadku wariantów rozwiązania o krótszym czasie życia na rynku. W ten sposób będzie chronił rozwiązania wyróżniające się nowymi zespołami cech technicznych. Z kolei rozwiązania dotyczące sfery wizualnej produktu przedsiębiorca ma zamiar chronić za pomocą praw z rejestracji wzorów przemysłowych (25 lat ochrony) oraz praw ochronnych na znaki towarowe (10 i więcej lat ochrony – w praktyce czas ochrony może być nieograniczony).

Krok 5. Przedsiębiorca zamierza przede wszystkim chronić recepturę napoju gazowanego poprzez patent na wynalazek. Rozważa także możliwość objęcia ochroną patentową nowego sposobu dostarczania dwutlenku węgla do napoju, w którym płyn jest nasycany tym gazem na etapie mieszania składników. Zamierza również ubiegać się o ochronę patentową zamknięcia butelki poprzez zgłoszenie wynalazku obejmującego ukształtowanie szyjki butelki w obszarze zamknięcia oraz dostosowany do tego ukształtowania szyjki rodzaj zamknięcia. W przypadku, gdyby badanie merytoryczne wynalazku wykazało, że jest on co prawda nowy, ale nie posiada wymaganego poziomu wynalazczego, przedsiębiorca planuje złożenie wniosku o konwersję wynalazku na wzór użytkowy. Ma przy tym świadomość, że o ile patent na wynalazek trwa 20 lat, to prawo ochronne na wzór użytkowy wygasa już po 10 latach. Dołoży zatem wszelkich starań, żeby rozwiązanie zamknięcia butelki mogło uzyskać patent, maksymalizując przez to czas ochrony.

Ponadto przedsiębiorca złoży wnioski o zarejestrowanie wzorów przemysłowych dotyczących wyglądu butelki, zamknięcia butelki, opakowania na 3 butelki, opakowania na 6 butelek oraz kartonów na 48 i 96 butelek. Nowość i indywidualny charakter projektów zamierza osiągnąć poprzez wykorzystanie oryginalnego kształtu butelki w formie stylizowanej postaci ludzkiej, z zamknięciem w kształcie kapelusza, który będzie odwzorowany dwuwymiarowo również na opakowaniach. Jednocześnie sylwetka człowieka w kapeluszu będzie elementem znaku graficznego, który zostanie zarejestrowany jako znak towarowy. Także nazwy napoju i jego kolejnych wariantów będą chronione znakami towarowymi. Zarówno w przypadku wzorów przemysłowych, jak i znaków towarowych przedsiębiorca dobierze zestaw barw, liternictwo i inne rozwiązania graficzne, służące do wyróżnienia produktu podstawowego i jego odmian. Ponadto ze względu na rozważaną ekspansję na rynki zagraniczne przedsiębiorca zamierza wprowadzić zautomatyzowany system magazynowania i identyfikacji produktu, który umożliwi śledzenie oraz identyfikację butelki z napojem na każdym etapie jej drogi do konsumenta, tj. od chwili zamknięcia butelki albo naklejenia etykiety, do momentu wydania jej klientowi w sklepie. W tym celu każda butelka zostanie wyposażona w specjalizowany układ scalony umieszczony w zamknięciu butelki lub pod etykietą. Topografię tego układu elektronicznego przedsiębiorca może chronić za pomocą prawa z rejestracji topografii układu scalonego.

Krok 6. Budżet na działania związane z ochroną własności przemysłowej będzie obejmował: koszty zgłoszeń (np. 500 zł za każde zgłoszenie drogą elektroniczną wynalazku, wzoru użytkowego lub znaku towarowego do trzech klas towarowych, 300 zł za zgłoszenie wzoru przemysłowego), koszty przygotowania zgłoszenia (np. honorarium dla rzecznika patentowego za przygotowanie zgłoszenia i prowadzenie postępowania – do ustalenia z wybraną kancelarią rzecznika patentowego), koszty ochrony (np. 480 zł za pierwsze 3 lata ochrony wynalazku, 250 zł za pierwsze 3 lata ochrony wzoru użytkowego, 400 zł za każdą klasę znaku towarowego za pierwszy 10-letni okres ochrony, 400 zł za pierwszych 5 lat ochrony wzoru przemysłowego). Należy uwzględnić również inne koszty, według tabel zawartych w załącznikach do Rozporządzenia Rady Ministrów z 29 sierpnia 2001 r. w sprawie opłat związanych z ochroną wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych (Dz. U. z 2001 r. Nr 90, poz. 1000 z późn. zm.). Przy konstruowaniu budżetu przedsiębiorca weźmie pod uwagę liczbę zgłoszeń w poszczególnych rodzajach własności przemysłowej, starając się tak powiązać ze sobą poszczególne rozwiązania, żeby możliwie dużą ich liczbę zawrzeć w jednym zgłoszeniu. Na tym etapie można znacząco zmniejszyć sumaryczne koszty ochrony. Na przykład do wniosku o patent na sposób napełniania butelki płynem wysokonasyconym dwutlenkiem węgla przedsiębiorca będzie mógł włączyć urządzenie do realizacji tego sposobu (urządzenie dozujące) oraz wytwór otrzymany bezpośrednio tym sposobem (butelka z płynem wysokonasyconym dwutlenkiem węgla). Z kolei przygotowując zgłoszenia wzorów przemysłowych, przedsiębiorca będzie pamiętał, że w jednym zgłoszeniu może ująć do dziesięciu odmian jednego wzoru przemysłowego lub więcej, jeżeli te odmiany tworzą w całości komplet wytworów. Kolejnym krokiem przy opracowaniu budżetu będzie rozpisanie poszczególnych kosztów na lata, ponieważ opłaty za kolejne okresy ochrony wnosi się dopiero po udzieleniu praw wyłącznych, w ściśle określonych terminach. I kolejne zadanie, które już tylko zasygnalizujemy: koszty ochrony za granicą, np. patentu europejskiego, wzoru wspólnotowego i wspólnotowego znaku towarowego. Budżet kompleksowej, kumulatywnej ochrony całego przedsięwzięcia może kształtować się na poziomie od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy złotych i od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy euro, zależnie od założonej rozległości ochrony w sensie merytorycznym (liczba przedmiotów ochrony), terytorialnym (liczba państw, na których poszczególne rozwiązania będą objęte ochroną) i czasowym (założone okresy, za które będą wnoszone opłaty tytułem utrzymania ochrony w mocy).

Krok 7. W pierwszym cyklu budowania strategii ochrony przedsiębiorca nie jest jeszcze w stanie rozpisać poszczególnych działań w czasie, ponieważ w pierwszej kolejności musi zająć się dopracowaniem całego zespołu rozwiązań, które będą wymagały ochrony. Widać to po różnicach pomiędzy krokiem 1 i krokiem 5. Dopiero po zestawieniu pomysłów pojawiających się podczas opracowywania pełnej strategii i po analizie budżetu działań ochronnych zacznie się wyłaniać szczegółowy plan działań. Na tym etapie pojawi się pytanie o moment dogodny do wprowadzania na rynek rozwiązań wariantowych (np. napoju gazowanego „Light”, napoju niskonasyconego dwutlenkiem węgla, linii owocowej napojów itp.). To pytanie z kolei rodzi następne pytanie o moment, w którym należy dokonać zgłoszenia. Objęcie dalszych planów tajemnicą know-how i odsunięcie w czasie momentu zgłoszenia zapobiega przed wrogimi działaniami konkurentów (o ile nie dowiedzieli się inną drogą o prawdziwych zamiarach przedsiębiorcy) oraz pozwala na efektywne wydłużenie czasu ochrony poprzez przesunięcie początku okresu ochronnego.

Po dokonanej analizie, a jest to dopiero pierwszy cykl procesu budowania strategii ochrony, przedsiębiorca przedefiniuje przedmiot rozwiązania innowacyjnego.

Krok 1 prim. Rozwiązaniem innowacyjnym jest kompleksowy program rynkowy, obejmujący:

  • technologię wytwarzania, butelkowania i pakowania napoju gazowanego
  • metodę zautomatyzowanego magazynowania i dystrybucji produktu wraz z ciągłą identyfikacją wyrobu na drodze od wytwórcy do konsumenta
  • projekt zespołu przedsięwzięć zapewniających rozpoznawalność i niepowtarzalność produktu na rynku oraz wspierających produkty pochodne, a także
  • zespół działań zwiększających renomę przedsiębiorcy i umożliwiających dalszą ekspansję na rynku krajowym i rynkach europejskich.

Jak zauważamy, przedsiębiorca przeformułował początkowo nazbyt szczegółowy „Krok 1” na bardzo ogólny „Krok 1 prim”, w którym chciał ująć całą strategię działań rynkowych, wykraczając poza obszar związany z planowaniem ochrony prawnej. Nadmierna ogólnikowość sformułowań w „Kroku 1 prim” jest przeszkodą w szczegółowym określeniu składników strategii ochrony i będzie trzeba ją doprecyzować w kolejnych krokach procedury. Można przypuszczać, że strategia ochrony zostanie dopracowana w trzecim cyklu i proces jej budowania zostanie zakończony.

Tworzenie strategii ochrony opartej na kumulacji praw wyłącznych wymaga wnikliwego przeanalizowania wszystkich aspektów powiązania oferowanych produktów z rynkiem, ale nie wymaga poświęcenia zbyt wiele czasu. Jest to względnie niedroga inwestycja, która może się sowicie opłacić.